Gizli Gerçek: Planlanmış Eskitme

Genel Enes

Yıllardır, kullandığımız teknolojik ürünlerde çok sayıda problemle karşılaştık. Bazılarında “format at geçer” dedik, bazılarında “kapatıp aç düzelir” dedik. Ancak bu yazımızda bahsedeceğimiz şeylerin çözümü bunların hiçbiri değil. Sıradışı bir konuya değinmek istedik.

 

Bilgisayarım eskiden kaldırdığı oyunları şuan çalıştırmıyor. Telefonum çok yavaşladı, eskiden böyle değildi. Yazıcım durduk yere bozuldu. iPhone’um neden bu kadar yavaşladı? Bilgisayarım ilk aldığımda jet gibiydi şimdi kağnı gibi.  Peki ama neden? Elektronik cihazlar neden beklediğimizden çabuk bozulur?

Bir türlü anlam veremediğimiz, aslında bazen de anlam vermeye çalışmadığımız bir gerçek var:

Planlanmış Eskitme.

Teknolojinin gelişmesi ile birlikte teknoljik ürünlerin daha dayanıklı ve uzun ömürlü olması beklenir. Ancak kapitalizm sisteminde işler maalesef böyle işlemez. 1-2 yıl içerisinde kullanılamaz hale gelen akıllı telefonlar, nedensiz şekilde yavaşlayan bilgisayarlar ve durduk yere bozulan beyaz eşyalar… İşte karşınızda acı ama gerçek Planlamış Eskitme gerçeği.

Planlanmış Bozulma, bir ürünün belirli bir kullanımdan sonra işlevini yitirmesi olarak tanımlanabilir. Ancak bu, üretici firmalar tarafından kasıtlı olarak yapılır. Neden, bir firma neden ürünlerinin ömrünü kısa tutar?

Elinizdeki telefon bozulduğunda yenisini alacaksınız. Sebebi bu. Normal şartlarda çok uzun dayanabilecek ürünler, bir süre sonra bozulacak şekilde tasarlanır. Ürün ömrünü tamamladığında tüketici yeni bir tane satın alır. Bu durum da üreticinin işine gelir. Bu da üretici için daha çok kazanç demektir.

114 yıllık ampul

Planlanmış Eskitme Tarihi

Bir ampulün ömrü ne kadardır diye sorsam 2-3 yıl civarı bir cevap vereceksinizdir. Ancak,  ABD’nin Kaliforniya eyaletindeki Livermore İtfaiye Müdürlüğü’ne 1902 yılında hediye edilen ampul tam 114 yıldır çalışıyor. Bu süre zarfında yalnızca 3 elektrik kesintisi sebebiyle çalışmayı durdurmuş. Aslında yeni üretilen ampuller daha dayanıklı olmalı diye düşünürüz. Ancak durum hiç de öyle değil.

 

20. yüzyılın başlarında üretilen ampullerin kullanım ömrü yaklaşık 2500 saat civarında idi. İnanması güç de olsa 1 asır önce üretilen ampuller bugünkünden çok daha fazla dayanıklıydı. Ancak bu rakam, bazı gizli anlaşmalar ve planlar sonucunda düşürülmüştür.

Teknoloji firmaları, her yeni ürünü eskisine göre daha iyi özelliklerle donatır. Bu nedenle yeni model çıktığında insanlar, ellerindeki cihazların demode olduğunu düşünür ve birçoğu yeni modeli satın alır.

 

 

Planlanmış Eskitme ilk başlarda yasal hale getirilmeye çalışıldı. Ancak bu duruma izin verilmedi. Üreticiler ise bu işi farklı yollarla devam ettirdiler.

Planlanmış Eskitme

 

 

 

Vance Packard’ın 1960 yılında kaleme aldığı “The Waste Makers”da Planlanmış Eskitme, 2’ye ayrılmıştır.

  • Fonksiyonların eskitilmesi
  • Arzuların eskitilmesi

Arzuların eskitilmesi psikolojik bir durumdur. Yeni model çıktığında elinizdeki cihaz sorunsuz çalışıyor bile olsa yenisini alma isteğidir. Sürü psikolojisi de diyebiliriz; “Herkes alıyor ben de almalıyım”.

 

Fonsiyonel Eskitme

Fonksiyonların ve arzuların eskitilmesinden yukarıda bahsetmiştik. Fonksiyonların eskitilmesi de 2’ye ayrılıyor;

Direkt: Ürünler kalitesiz maldan üretilir ve bu nedenle çok daha çabuk eskir. Bu ürünlere adi mal da diyebiliriz.

Kasıtlı: Ürünler kaliteli olarak üretilse de  gizli bir kullanım ömrü oluyor ve bu süreden itibaren ya çalışmıyor ya da eksik çalışıyor.

Planlanmış Eskitme

Planlanmış Eskitme Türleri

  • Sistematik eskitme

Ürünlerin daha üst versiyonlarının piyasaya sürülmesi ile gerçekleştirilir. Yeni ürünün üstün özellikleri vurgulanır. Eskisi yetersiz hissettirilir.

Windows 10

  • Stil eskitmesi

Daha çok tekstil sektöründe görülür. Hemen her yıl yeni bir moda çıkar ve bu modaya göre kıyafetler yeniden dizayn edilir. Siz de, aslında size çok yakışan tişörtünüzden utanmaya başlıyorsunuz. İlla ki modaya uygun renkte ve tarzda kıyafet almak istiyorsunuz. Ve zamanla birçok kıyafetiniz birikiyor ve en kötüsü de aynı kıyafeti ardarda 2 gün giymekten utanıyorsunuz.Stil Eskitmesi

 

  • Bildirimle Eskitme

Bu yöntem yazılım sektöründe uygulanır. Yeni işletim sistemi güncellemelerini örnek verebiliriz. Aslında halihazırdaki sistemde her şey yolunda gitse de yeni sürüme geçme isteği uyandırır.

Bildirim

 

 

Şimdi de biraz üreticilerin hilelerinden bahsedelim.

Batarya

Apple ürünlerinde ve bazı Android telefonlarda batarya çıkarılabilir olmuyor ya da bulunması çok zor vidalarla kilitleniyor. Böylece batarya bozulduğunda yenisini -bulabilseniz de- takamıyorsunuz.

Şarj

Şarj girişleri bazı ürünlerde ürüne özel tasarlanır. Yani eskidendir alıştığımız “kalın uçlu, ince uçlu” olayı yok maalesef. iPhone alıyorsanız tek bir şarj aleti kullanabilirsiniz. Standart USB girişleri birçok farklı telefonda kullanılabilir ama durum hep böyle değil.

Güncellemeler

İşletim sistemi ve sürücü (driver) güncellemeleri yayınlanarak eski donanımların yeni sistemde yeterince verim gösterememesi sağlanır.

Kullanım Limiti

Yazıcılar 18000 adet çıktı aldıktan sonra işlev görmesini engelleyen bir çiple birlikte piyasaya sürülüyor ve bu sayıyı geçtikten sonra yazıcınız çalışmaz hale geliyor. Maalesef…

Oyun Grafikleri

Aldığımız duyumlara göre WatchDogs oyununun bilgisayar versiyonu grafikleri kasıtlı olarak düşürüldü. Yüksek çözünürlüklü grafikler oyun dosyalarında olmasına rağmen tek komutla grafik kalitesi düşürülüyor. Bu, oyuncuların PlayStation versiyonunu (yüksek kalite grafikler olduğu için) satın alması için yapılmış.

 

iOS ve Android’de Planlanmış Eskitme

iPhone Yavaş

Nihayet almayı planladığınız iPhone 5’i aldınız.  Ancak bir süre sonra yavaşlamaya başladığını hissediyorsunuz. Bu durum size gayet normal geldi. Bir süre sonra zaten yavaşlar diye geçirdiniz içinizden. Çok geçmeden iPhone6 piyasaya sürüldü. Her Apple cihazı ile iOS’un yeni bir versiyonu çıktığı için size de bu güncelleme geldi.  Bakıyorsunuz ki telefonunuz, sizi bu güncellemeyi yüklemeye zorluyor. Güncellemezseniz bazı sorunlar ortaya çıkıyor, uygulamalar güncellenmiyor vs.

 

Siz de güncellemeyi yüklemeye karar verdiniz ve yüklediniz. Asıl macera şimdi başlıyor. Gittikçe kasan uygulamalar, doğru dürüst çalışmayan kamera ve sinir bozucu derecede yavaşlık. Tüm bunların sebebini anlamış değilsiniz, tıpkı diğer iPhone kullanıcıları gibi. İnternette “iphone yavaşlama sorunu” veya benzeri bir şekilde arama yaptınız. Gördünüz ki yüzlerce, binlerce kişi aynı sorundan muzdarip.

İşte Google’ın sunduğu verilere göre “iPhone yavaş” aramalarının istatistiği;

 

iPhone Yavaş

Kaynak: Google Trends

 

iPhone’un yeni modeli çıktığında yayımlanan iOS sürümü, yalnızca son iPhone modeline göre optimize edilir. Yani işletim sistemi, daha güçlü bir işlemci ve daha güçlü bir RAM’e göre tasarlanır. Bu nedenle sizin iPhone’unuz, son model olmadığı için yavaşlayacaktır. Yukarıdaki istatistiklere baktığımızda yeni bir iPhone modeli çıktığında “iPhone yavaş” aramalarında çok ciddi bir artış olduğunu görüyoruz. Apple, yeni modeli almanız için baskı uyguluyor. Teknik işlerden pek de anlamayan biriyseniz ve yeni modeli alacak durumunuz varsa siz de yenisini alıyorsunuz.

Peki neden yenisini almaya zorlanıyorsunuz? Çünkü para kazanmaları lazım. Bu noktada insanlar ihtilafa düşüyor. Şirketler para kazanmak için, ekonominin devamı için bu yöntemi uyguluyor. Peki bu yeterli bir sebep mi? Bize göre değil, ama tartışılır. Biz bu konuda tüketiciyi en çok sinirlendiren şirketin Apple olduğu kanaatindeyiz. Ancak Apple bu şirketlerden yalnızca biri.

Şimdi internette yaptığımız ufak araştırmalar sonucu rastladığımız bazı şikayetleri sizinle paylaşmak istiyorum.

Faturalı ve kayıtlı olarak yurt içinden aldığım iPhone 5 cep telefonum şarjı azaldığında kendi kendine kapanıyor ve şarja takmama rağmen açılmıyor.

3 Eylül 2015 -ŞikayetVar

Durduk yere telefonun ekran ışığı azaldı ve gri tonlara döndü. Çizgiler çıkmaya başladı. Apple Store servisi aradığımda böyle bir durumla hiç karşı karşıya kalmadıklarını dile getirdi. Bozuk telefonumla baş başayım.

30 Ağustos 2015-ŞikayetVar

2015 yılının şubat ayında alınan iPhone 4S birden bire şarj olmamaya başladı. Pil 3 saat ancak gidiyordu son zamanlar zaten. Kamerası bir çalışıyor, bir çalışmıyordu.

2 Eylül 2015-ŞikayetVar

Aslında işletim sistemi güncellemelerinin direkt olarak eski telefonları yavaşlatmak için değil de. yeni donanımlara göre optimize edildiği için eski telefonları yavaşlattığını düşünüyoruz. Android fanları hemen sevinmesin. Şimdi Samsung’a ait bir grafiği inceleyelim.

Samsung Galaxy yavaş

Samsung’da ise bu süreç tıpkı Apple’daki gibi işliyor. Ancak Samsung kullanıcıları bu noktada daha şanslı. Çünkü Android, güncellemeyi yapmanız için sizi zorlamıyor. Yeni bir güncelleme geldiğini görüp de yüklerseniz büyük ihtimalle sizin de telefonunuz yavaşlayacaktır.

Bu kadar çöp nereye gidiyor?

Planlanmış Eskitme

Gelişmiş ülkelerdeki bu çöpler genellikle dünyanın çeşitli yoksul bölgelerine gönderilirler. “Modern” ülkeler oraları çöplüğe çevirerek bu dertten kurtuluverirler. Meselâ bilgisayar parçaları ve elektronik devrelerin atıklarının çok büyük kısmı Gana’ya ikinci el ürün diye “ihraç” edilir.

Aslında milletlerarası antlaşmalarda elektronik çöplüklerin taşınması yasaktır. Fakat ikinci el ürün olarak giderse sorun olmaz. Bu da ayrı bir kurnazlıktır.

Gelecek

Eğer teknoloji çöpleri dünyamızı kirletmeye devam ederse temiz su, sağlıklı bitkiler ve yiyecekler bulmamız imkansız hale gelecektir. Kıtlıklar artacaktır ve dünya savaşları meydana gelecektir. Bu döngü sonsuza kadar bu şekilde gidemez. Dünya’da ne sınırsız hammadde var, ne de sınırsız çöpün barınabileceği bir yer.

Olan gezegene oluyor. Bu çelişki uzun süre devam edemez. Dünya’da birçok yer çöplük deposu olmuş durumda. Siz de elinizdeki ürünü en verimli şekilde kullanın, uzun süre kullanın ve az da olsa bu duruma bir dur diyin.

Aşağıdaki videoyu kesinlikle izlemelisiniz. Çok bilgilendirici ve enteresan bir video. Tam ekran yaptıktan sonra altyazıyı Türkçe yapabilirsiniz.

 

The Light Bulb Conspiracy (Ampul Komplosu)

 

 

Değerli vaktinizi ayırıp okuduğunuz için teşekkür ediyorum. Sizden ricam, bu yazıyı Facebook, Twitter, Google+ hesaplarınızda paylaşmanız. Bu gerçeği daha çok insanın görmesini sağlayın.

Sizin Düşünceniz?

Sosyal Ağlarda Paylaş

Enes

Online güvenlik ve yazılım dünyasına ilgi duyan, tarih ve dünya siyasetini araştırmayı seven bir insan.

“Gizli Gerçek: Planlanmış Eskitme” üzerine 28 yorum

  1. sesli sohbet dedi ki:

    çok güzel bir konu teşekkürler.

  2. Necmettin dedi ki:

    Süper bir bilgi herkes öğrenmeli bu bilgiyi

  3. Meçhul Adam dedi ki:

    Yazıyı baştan sonra kadar okudum. Buna benzer bir yazıyı daha önce başka bir blogda da okumuştum. Herkesin okuyup sonda ki videoyu da izlemesini tavsiye ediyorum. Böyle bir yazı içinde ayrıca teşekkürler.

    1. Webnoloji dedi ki:

      Değerli yorumunuz için teşekkür ederim Meçhul Adam 🙂

  4. Metin dedi ki:

    Klavyenize, beyninize, bileğinize sağlık.. Çok güzel bir makale olmuş.. Çok önemli bir konuya değinmişsiniz…

  5. Kerem Ç dedi ki:

    USB-C de örnek verilebilir. Eski USB disklerin hepsi artik cop.

  6. Komeran dedi ki:

    Hocam baştan aşağıya doğru. Özellikle günümüz telefonları geldi bu yazıyı okuyucunda aklıma. Marka vermeyeceğim ama bundan yaklaşık 3 sene önce akıllı telefon aldım. 1.200 TL gibi bir ücrete. Telefon’da öyle oyun oynayan, fazla uygulama yükleyen, fotoğraf çeken birisi de değilim. Ancak cihaz her geçen gün daha da yavaşlıyor ve bir süre sonra kullanılamaz hale geliyor resmen. Bu bütün sektörlerde geçerli olan bir şey haline gelmiş.
    Ayrıca akıcı yazı, araya eklenen fotoğraflar ile sıkılmadan okudum. Ellerinize sağlık.

    1. Webnoloji dedi ki:

      Değerli yorumunuz için çok teşekkürler. Ziyaretçilerimiz beğeniyorsa doğru yoldayız demektir.

  7. Opencart Türkiye dedi ki:

    Merhaba, değerli yazınız için çok teşekkür ederim, fakat planlanmış eskitme olayının herkese faydalı olacağını düşünmüyorum. Örneğin ben bir şirkette çalışıyorum benim ne gibi bir işime yarayabilir ki 🙂

    1. Webnoloji dedi ki:

      Merhaba,

      Biz zaten zararlarına değindik 🙂

  8. Anonim dedi ki:

    Helal lan webnoloji adamsiniz usenmemisiniz yazmisiniz tebrikler

    1. Webnoloji dedi ki:

      Makaleyi yazmam 1 hafta sürdü. Teşekkürler 🙂

  9. Osman dedi ki:

    Akici bir anlatimi olmus tesekkurler
    ne yazik ki tamamen haklisiniz ve basarili bir konu

    1. Webnoloji dedi ki:

      Teşekkür ederiz Osman bey.

  10. Seçkin dedi ki:

    Makalenin başında bunu nasıl okuyacağım derken bir anda bitti..
    Gerçekten mükemmel anlatmışsınız..
    Yani şirketlerin bu yöntemi kullanmaları oldukça mantıklı..

  11. Haşim dedi ki:

    Anlatılanlar doğru ve gerçek bilgiler. Eskitme yönteminin, daha fazlasını ve daha iyisini istemeye iten bir durum olduğunu hepimiz daha iyi anlıyoruz. Android kullananların yavaşlama sorunu iphone’lara göre çok fazladır. Apple sadece güncelleme ve optimizasyon ile 2-3 sene öncesi telefonlara yük bindiriyor fakat android ve touchwiz sistemi 3-6 ay sonra tıkandığı için güncelleme gelmese bile kasmaya donmaya başlıyor. Yani aslında android apple’ güncellemesi haricinde kesinlikle telefonlara kasma, donma yaptırmaz. İphone 4S bile ios 9 ile güncellendi. Şu durumda 4S ile kıyaslanacak android telefon 2.3.6 sürümündedir. Android tarafından çöplüktür.

  12. Ziyaretçi dedi ki:

    Aslında televizyonlarda böyle bir şey olduğunu biliyordum. 2. yılını doldurduktan sonra bozuluyorlar. Ama sadece telecizyonlarda olan bir şey sanıyordum. Amma kapsamlı bir konuymus bu da. Arkadaş eline sağlık valla çöplüğe dönen internette bu tarz yazilar bulmak zor. Ne diyeyim çok iyi bir konuyu açıklamışsiniz çok teşekürler.

  13. defensive dedi ki:

    bu eskitmenin uzun süredir yapıldığını biliyordum. gayet güzel bir konuya değinmişsiniz.

  14. Ahmet dedi ki:

    Kesinlikle tüm yazınıza katılıyorum. Her geçen gün piyasaya sunulan yeni cihazlar veya programlar sırf elimizdeki eskitmek ve yenisini almamız için yapılıyor. Bu konuya en güzel örnek Samsung’dur. Henüz S5 modelini insanlar yeni yeni kullanmaya başlamışken S6 ve S6 Edge ile karşımıza çıktı.

  15. Hakan dedi ki:

    Hocam öncelikle benim bilgisayarım eskiden kaldırdığı oyunları kaldırmıyo biraz düşündüm neden sonra aklıma gelen şu oldu pc hafızası doluyor ve bunu formatla sitelmiyorsun. Benim aklıma nedem silinmiyor diye bir soru daha geldi meyerse buymuş tam aradağım cevap oldu teşekkürler

  16. bunu biliyordum ben, zaten bir cihazı 20 yıl kullanırsan o şirket batar

    1. Webnoloji dedi ki:

      Haklısınız tabi ki ama yepyeni telefonun 1 yılı doldurduğunda ölmesi sorun. Ben kendi Galaxy telefonumu geçen sene aldım. Arkaplanda 20 uygulama bile çalışıyordu. Ama şimdi WhatsApp kasmaya başladı. Telefon SD kartı tanımıyor. Yavaşlama ciddi oranda arttı. Ekonominin devamı için bu durum normal karşılanabilir ama yine de üreticilerin 100% haklı olduğunu düşünmüyorum.

  17. ahmet dedi ki:

    vay be, bu yazıyı babama okutmalıyım, telefonun bozulmasının benle bi alakası yok diyorum işte 😀

  18. Anonim dedi ki:

    ilginç..hiç bu yönden bakmamıştım

  19. metin elci dedi ki:

    Helal olsun size allah sizden razi olsun .size dua edicegim .supersiniz.hep boyle arastirmalari yapin ve paylasin bende paylasacagim .cok verimli oldu benim icin.aydinlandim cok tskler.saolun varolun…

    1. Webnoloji dedi ki:

      Değerli vaktinizi ayırıp makalemizi okuduğunuz için çok teşekkür ederiz. Biz, insanların bu konuda bazı şeylerin farkına varmasını istiyoruz. 1 kişiye bile anlatabildiysek bu bizi mutlu eder. Yazıyı sosyal medyada paylaşıp bize yardımcı olabilirsiniz. Sizin gibi değerli insanların duasını almak bizi mutlu eder. Elimizden geldiğince Webnoloji.net olarak bu tür konular hakkında paylaşım yapmaya devam edeceğiz. Tekrar teşekkürler. Kendinize iyi bakın.

  20. kadir dedi ki:

    makale uzun ama göze hoş gelir nitelikte… sıkılmadan okudum elinize sağlık.

    1. Webnoloji dedi ki:

      Makaleyi beğendiğinize sevindim. Umarım farklı bir bakış açısı katabilmişizdir.

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Gizli Gerçek: Planlanmış Eskitme

28